ပိုၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းႁိူၼ်းၶမ်း ၊ တွၼ်ႈ ( ႒ ) ၵႃးလႃးၼႃႈၽိူၵ်ႇသိမ်းမိူဝ်း

 

ၼၢင်းၶမ်းသႅင် မႃးႁွတ်ႈတီႈႁေႃသႅၼ်ဝီယဝ်ႉ ယင်းပႆႇမီးၼိုင်ႈလိူၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် သႅၼ်ဝီ လႆႈလူင်းၵႂႃႇ တၢင်းပွတ်းၸၢၼ်း။ ပိူဝ်ႈတႃႇႁူပ်ႉထူပ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် တီႈတပ်ႉသတႅတ်ႈမႅၼ်း (မိူင်းသွၵ်ႇ) ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈၽင်ႇၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉယွင်ႁူၺ်ႈၼၼ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉ လူင်းပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ပႃးၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်းမၼ်း၊ ၵူၼ်းယိပ်းၸွင်ႈ၊ ၶမ်းတၢႆတၢင် လႄႈ ၵူၼ်းလဵင်ႉမႃႉ၊ ၵူၼ်းၸႂ်ႉၵူၼ်းသွႆ၊ ၵူၼ်းႁုင်မိုဝ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းမေႃၵႂၢမ်း ၵူၼ်းတွႆႇၵူၼ်းတိုင်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ပေႃးတၢၼ်ႇပဵၼ်ပွႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝုၼ်ႇသျိၼ်ႇတေႃႇမင်းၵျီး  (ၸွမ်ၶုၼ်လူင်) မိူင်းမၢၼ်ႊ သႃႇ ၶျႃး ၶရွတ်ႈဝဵတ်ႈ/Sir Charles Crosthwaite မႃးမိူင်းတႆး။ လုၵ်ႉတီႈတိၼ်သၼ်လွႆမိူင်းတႆး တႃႇတေႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းသွၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်းသွင်ဝူင်ႈ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉတီႇတိုၵ်ႉထုၺ်ဝႆႉလႄႈ ပႆႇယဝ်ႉတူဝ်ႈလီ။ ပုၼ်ႈတႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်တႄႉ ပဵၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။

ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မႃးမိူင်းတႆးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပွၵ်ႈၼႆႉ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ယၢမ်ႈမႃးၽႅဝ်မႃးႁွတ်ႈ ၸဵမ်ၸဝ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီႊသိပ်းပႅတ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵႃႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၶမ်ႇပၼီႇဢိၼ်းတီးယႃး ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၶဝ် လႆႈႁၼ် တုမ်မႆႉသၵ်း ဢၼ်လီဢၼ်ငၢမ်း လႆလွင်ႈမႃးၸွမ်းၼမ်ႉသေ ထိုင်မႃးတီႈသူပ်းၶူင်း ဢၼ်လႆၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇ။ ၽိူဝ်ႇထၢမ်တူၺ်း ၵူၼ်းမၢၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈၶဝ် လႆႈႁူႉမႃးဝႃႈ မႆႉသၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သုင်ဝႃႈသုင် ပေႃးတၢၼ်ႇ တေဢဝ်ႁဵတ်းၶဵမ် တႃႇယဵပ်ႉၾႃႉတင်းလိၼ် ၸပ်းၵၼ်။ မီးၽီပႂ်ႉဝႆႉ ၵူႊတူၼ်ႈဝႃႈၼႆ။ မႆႉၸိူဝ်းဢၼ်လွင်ႈမႃး ၸွမ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၼႅၼ်ႈလီႁႅင်ႈလီၼႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်မႆႉ ၸိူဝ်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁႃပွမ်ႈလူမ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼၵ်းၼႃႇလႄႈ ဢဝ်လွင်ႈၸွမ်းၼမ်ႉဢမ်ႇလႆႈ။ မႆႉသၵ်းၼႆႉ လႃႈလီႈၸႂ်ႉလူင်ၵႂႃႇၵူႊတီႈ ဢမ်ႇလႆႈ။ မီးသုၼ်ႇၸႂ်ႉ တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇ လႄႈ ႁေႃၸဝ်ႈႁိူၼ်းၶုၼ်ၶဝ်ၵွႆးဝႃႇ။ ပွမ်ႈလူမ်ႉမႆႉသၵ်း တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မိူၼ်တင်းလူလၢႆတေႃႇ ၽီပႂ်ႉမႆႉ ၽီပႂ်ႉထိူၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ တူၼ်ႈမႆႉသၵ်း ဢၼ်ယႂ်ႇဢၼ်လူင် လိူင်ႇဝႃႈလိူင်ႇယဝ်ႉ။

ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်တႄႉ ဢမ်ႇထၢမ်သီႇထၢမ်ႁႃႈသင်။ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶႂ်ႈလႆႈမႆႉသၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆ။ မႆႉသၵ်းၼႆႉ ယၢဝ်း၊ ၼႅၼ်ႈလီ၊ ၶႅင်မိူၼ်လဵၵ်း။ ၼမ်ႉၵတ်ႉမႆႉသၵ်းၼႆႉၸမ်း သင်ဝႃႈ လဵၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉၸွမ်းမႆႉသၵ်းၼႆၸိုင် ယၢင်မႆႉသၵ်းၼႆႉ ႁေႉႁၢမ်ႈပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် လဵၵ်းတေဢမ်ႇႁေႃဢမ်ႇၽင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႆႉသၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်လီ တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးလႄႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၶႂ်ႈလႆႈ တႃႇတေၶႄႉၶဵင်ႇ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်။

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈလႆႈမႆႉသၵ်းလႄႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီႊသိပ်းၵဝ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မႄႇၶႂၢၵ်ႈ ပိုၼ်ႉတီႈ တႃႇတေၵႃႉၶၢႆလႆႈ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် သိမ်းဢဝ် မိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်းတႂ်ႈ ပဵၼ်တႂ်ႈဢိၼ်းတီးယႃး ၶွင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ မိူဝ်ႈ ၁၈၅၈။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇၶဝ် တေသိုပ်ႇၶႂၢၵ်ႈၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ႁေႉႁၢမ်ႈၶဝ် မီးဝႆႉ။ လုၵ်ႉတီႈသူပ်းၶူင်း မုင်ႈတူၺ်းၵႂႃႇတၢင်းႁွင်ႇ သွင်ပၢၵ်ႇ သၢမ်သိပ်းၸဵတ်းလၵ်းၼႆၸိုင် တေလႆႈႁၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ပၵ်းႁေႃၼင်ႈလုမ်းဝႆႉ တီႈမၢၼ်းတလေး။ ႁေႃၶမ်းမၢၼ်းတလေးၼႆႉ မီးဝဵင်းဢုတ်ႇၶူးၼမ်ႉၵႅတ်ႇၶေဝႆႉ။ ၼိူဝ်ဝဵင်းၼၼ်ႉ မီးသုမ်ႉပႂ်ႉယၢမ်းသေမဝ်ႇၵႃး ဝဵင်းၵေႃႈၼႃၼႃႇလႄႈ ၽုင်ၸၢင်ႉပေႃးပႆလဵၼ်ႈလႆႈ ၼိူဝ်ဝဵင်းယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ တေၶဝ်ႈႁႃမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ တူၵ်းလိုၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် မႄႇၶႂၢၵ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ထိုင်ဝႆႉ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃး။ ပေႃးဢဝ်ၽႅၼ်ႇတီႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် ဝႃႈၼႆၸိုင်  ပႃး မိူင်းၵႅဝ် (ဝႅတ်ႉၼၢမ်း) လႄႈ မိူင်းၵမ်ႇပူႇၶျႃး (ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး) ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းၶႃႈမိူင်းႁၢႆး ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ၼ်ႉ မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်တေႉတေႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်ပွႆႇဝၢင်းပၼ် တႃႇၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ် ၵႃႉၶၢႆ ယႃႈၽိၼ်ႇ လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းလႄႈ ၶွၼ်ႇမိူင်းၵေႃႈ ၵဵပ်းလႆႈၼမ်။ ၵူၼ်းၵႃႉၶဝ် ဢမ်ႇလႆႈမႆႈၸႂ် လွင်ႈဝႃႈ တေဢမ်ႇမီးၵူၼ်းသိုဝ်ႉယႃႈၽိၼ်ႇ။ ဝၢႆးသေ ပၢင်သိုၵ်းယႃႈၽိၼ်ႇ ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်းၶႄႇ တိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉ တီႈမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ မီးၶီႈယႃႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း ယူႇရူဝ်းပႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ယႃႈၽိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵႃႉၶၢႆလီသေမဝ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းၵၢၼ်မိူင်း တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိူင်းၽူႈၶဵၼ်ၶဝ် ၵွတ်းၽၢၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိုတ်ႇပၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵႃႉၶၢႆ၊ သူၼ်းႁူၺ်းလႆႈ တပ်ႉသိုၵ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ပဵၼ်ၸႂ်ၶဝ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

ဝၢႆးလင် ၵုမ်းၵမ်လႆႈ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၶျၢႆးၼႃး တဵမ်တီႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ဝၢႆႇၼႃႈၵႂႃႇတၢင်း မၢၼ်းတလေး။

တီႇပေႃးမိၼ်း ၵေႃႉပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီႈမၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ သူင်ႇၸုမ်းၽွင်းၶဵဝ်မၼ်းၸုမ်း႞ ၵႂႃႇထိုင် ယူႇရူဝ်းပႃႇသေ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းမႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၵၼ်တင်း မိူင်းၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်။ ၼႆႉပဵၼ် လွၵ်းၽိတ်း တီႇပေႃးမိၼ်း ဢၼ်႞ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၽၢႆႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ တူင်ႉၼိုင်ၵမ်းလဵဝ်။ သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းႁေႃၶမ်းမၼ်း ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။

ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ယဵၼ်းပဵၼ်သိူဝ်ၸေႈဢွၼ်ႇတူဝ်႞။ မီးၶူးမီးဝဵင်းႁေႉၵင်ႈၵႅတ်ႇၶေဝႆႉသေတႃႉ ဢမ်ႇလႆႈတိုၵ်းတေႃးသင် တေႉတေႉတိူဝ်ႇတိူဝ်ႇသေ မၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ လႆႈတူၵ်းသုမ်းပၼ် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ ၂၈ လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ပီႊ ၁၈၈၅ ယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်သိုၵ်းလူင် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႆႈၵႂႃႇႁၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီႇပေႃးမိၼ်း ၼင်ႈဝႆႉတုၵ်းသုၵ်း တီႈတေႃႇမေႃႈၶၢဝ်းမႆႈ ၼႂ်းသူၼ်မွၵ်ႇ ဝၢင်းႁေႃၶမ်းယူႇယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်းတူဝ်ထူပ်းတႃႁၼ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈၼႄၶိုၼ်းဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၶိူဝ်းၵုင်းပွင်ႇ တူၼ်လိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ လႆႈပႆလူင်းႁေႃၶမ်းလူင်မႃးသေ ဢွၵ်ႇမႃးတီႈၾၵ်းတူလႅင်။ ဝၢႆးသေ မၼ်းၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇမႃးၽၢႆႇၼွၵ်ႈႁေႃၶမ်း ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ လေႃႉဝူဝ်းသွင်လမ်း တႃႇၶဝ်တေၶီႇၵႂႃႇၸူး တီႈႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ဢၼ်တေသူင်ႇမၼ်းၵႂႃႇယူႇ တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးပုၼ်ႉၼၼ်ႉ။

ထႅင်ႈလၢႆဝၼ်းၵွႆး ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇၼႂ်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈမၢႆ ဢူမုၼ်ၽုင်းငဝ်းႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လူမ်းသေတၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈ။ လုၵ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လၢၵ်ႈဢဝ်တူဝ်တၢႆၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းသေ ၽင်ပႅတ်ႈ။ ပေႃးမိူဝ်ႈပၢၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉတႄႉ ၸၢင်ႉၽိူၵ်ႇတၢႆၵေႃႈ တေႁဵတ်းပွႆးႁဵတ်းလၢမ်းႁေၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုၵ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶဝ်ႈယူႇၼႂ်းဝၢင်းႁေႃၶမ်းသေ ပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ တပ်ႉတၢပ်ႈၾရိၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸိူဝ်းမီးဝႆႉ တီႈတပ်ႉမိူင်းသွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၈၈၉

မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ ၃၁ လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ ပီႊ ၁၈၈၅ ၼၼ်ႉ  လွတ်ႉ ရူးတွပ်ႈ ၶျႃႇၶျႄႇ/Lord Rudolph Churchill ၵေႃႉပဵၼ် ၶုၼ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး လၢတ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၶဝ် ၽႅၼ်သုင်၊ လိူင်းၸိူင်း၊ ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်တေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ယႃႉၵဝ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ လမ်ၼမ်ႉယၵ်းမိုဝ်းၵၼ်တင်း တၢင်ႇမၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်းသေ လၵ်ႉလွမ်ၸတ်းၽႅၼ်တေႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သုတ်းဝၢႆးၵႂႃႇ တေႃႇၸူဝ်ႈသုတ်းပၢၼ်ယဝ်ႉ” ၼႆ။ ၼႂ်းတပ်ႉတၢပ်ႈၾရိၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ပူတ်းယႃႉပႅတ်ႈ ပလၢင်ႇႁူင်းသႅင် ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ပဵၼ်ပုတ်းပဵၼ်ပွတ်းသေ တၢင်ႇႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး သူင်ႇမိူဝ်း တႃႇပၢႆးၼႄ တီႈႁူင်းၼႄ ဝဵင်းၵႃႇၵတ်ႉတႃးပုၼ်ႉ။

ဝၢႆးသေ ႁေႃၶမ်းမၢၼ်းတလေး တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇငၢႆႈငၢႆႈယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဝၢႆႇၼႃႈမႃး ၼိူဝ်သၼ်လွႆသုင် ဢၼ်မီးတၢင်းၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇတင်းမၢၼ်းတလေးသေ ၵႆမွၵ်ႈသီႇသိပ်းလၵ်းၼၼ်ႉ။ မိူင်းထုင်ႉလွႆသုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ဢွၵ်ႇမႆႉသၵ်း ဢၼ်ပွမ်ႈလူမ်ႉလွင်ႈလူင်းမႃးၸွမ်း ၼမ်ႉၶူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႊၶဝ် လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ၼိူဝ်သၼ်လွႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းၶိူဝ်း “သျၢမ်း Syam” ၶဝ်ယူႇသဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းႁူဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ငိၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း “Siam” ဝႆႉ။ ၼႆလႄႈ ၸင်ႇတႅမ်ႈႁႂ်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ဝႃႈ “သျၢၼ်း Shan” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူင်းတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်တႅမ်ႈဝႃႈ “Shan States” ၼႆယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၵေႃႉ႞ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ ပဵၼ် “တႆး” ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်းလိုၼ်းမႃးတႄႉ “ၶဝ်ၶႂ်ႈဝႃႈသင်ဝႃႈ ႁဝ်းတႄႉႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ ပဵၼ် သျၢၼ်းၼႆၵွႆး။ ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊထဵင်” ၼႆလႄႈ ၵၢၼ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၵေႃႈ ဢဝ်ဢႃႇၼႃႇႁေ တႅပ်းတတ်းဢဝ်ယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလိူၼ်မေႇ ပီႊ ၁၈၈၆ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ မိူင်းတႆး ပဵၼ် ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႈ႞ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၶွင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈပီႊ႞ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸတ်းသၢႆသိုၵ်းသွင်ငႃး ၶိုၼ်ႈမႃးမိူင်းတႆးသေ တမ်းဝၢင်း ပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ သၢႆသိုၵ်းငႃး႞ ၶိုၼ်ႈမႃးတၢင်းမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း။ ထႅင်ႈငႃး႞တႄႉ ၶိုၼ်ႈမႃးတၢင်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ တၢင်းဢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ယူႇဝႆႉ။ ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ်မႃး သၢႆသိုၵ်းပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈႁၢၼ်ယဵတ်ႉ/Major Yates။ ပႃးမႃး ၵူၼ်းသိုၵ်း ၅၀ ၵေႃႉ ၼႂ်းတပ်ႉ ရွႆႇယႄႇ မၼ်းသတႃး ၾိဝ်းသႃႇလီႇယႃႇ/Royal Munster Fusiliers၊ ၵူၼ်းသိုၵ်း ၁၀၀ ၵေႃႉ ၼႂ်းတပ်ႉပွမ်းပေႇ/Bombay Army လႄႈ ၵူၼ်းသိုၵ်းၶီႇမႃႉ ၇၅ ၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈႁၢင်ပီႊ ၁၈၈၇ ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈပၢင်ႇပဵင်း မၢၼ်းတလေး သိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မုင်ႈၼႃႈၶိုၼ်ႈၸူး သၼ်လွႆမိူင်းတႆး။ တႄႇတင်ႈၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်တေပႃးမႃးၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈမၢႆတွင်း ၵူၼ်းထဝ်ႈၵေႃႉ႞ယူႇယဝ်ႉ။

လုၵ်ႉတီႈတိၼ်သၼ်လွႆမိူင်းတႆး လုၵ်ႈသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် သုတ်ႇၼူမ်ဢၢႆတူၼ်ႈပႅၵ်ႇသေ တႆႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႅပ်ႈၵႅပ်ႈဢွၼ်ႇ ပၼ်ႇၶိုၼ်ႈၸွမ်းလွႆ။ လူမ်းဢၼ်ထွင်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ သူတ်ႇသႂ်ၵတ်းယဵၼ်လီၼႃႇ။ ထိုင်ၼိူဝ်ၸိၵ်းႁၢဝ်းလွႆၵေႃႈ ၶျႃးပၢင်ၵႃႈၼၼ်ႉ။ လႆႈႁၼ် ၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်းၵႂႃႇၵေႃႈ ႁၢင်ႊလီၼႃႇ။ သႅင်ၶၢဝ်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်မိူဝ်ႈတၢမ်းၶမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၢင်ႊလီဝႆႉ တႂ်ႈလႅတ်ႇၵၢင်ဝၼ်း ဢၼ်တေၸူမ်ႁၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ် တီႈဝဵင်းမၢၼ်းတလေး ဢၼ်မီးတီႈလိၼ်တႅမ်ႇ၊ ႁွၼ်ႉမႆႈ၊ ၽုၼ်ႇမုၵ်ႉလိူင်ႇ ဢူၼ်ဢၢၼ်မေႃးမႄးၼၼ်ႉသႄႈ။

မိူဝ်ႈႁၢင်လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လုၵ်ႉတီႈပၢင်သဝ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးထႅင်ႈ။ လႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇ ပၢင်ႇယိူဝ်ႈယႃႈၶဵဝ်ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈလူင်၊ ၵွင်းလွႆဢွၼ်ႇတင်းၼမ်။ မိူဝ်ႈထိုင်ၶၢဝ်းတၢင်းမွၵ်ႈ သၢမ်သိပ်းသီႇလၵ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ႁူၺ်ႈလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလူင် တီႈၼိုင်ႈ။ ႁူၺ်ႈႁိၼ်ႁူၺ်ႈၽႃလူင်ၼၼ်ႉ တေလိုၵ်ႉယူႇ မွၵ်ႈသွင်ႁဵင်ထတ်း။ ၼႂ်းႁူၺ်ႈၼၼ်ႉ တေမီးၵႄးၼမ်ႉၸႅဝ်ႈဢွၼ်ႇသဵၼ်ႈ႞ လႆဝႆႉ။ ၽိူဝ်ႇၽႅဝ်တီႈၼိုင်ႈ လႆႈႁၼ်ၵႄးၼမ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၵိုတ်ႈသေ မိူၼ်ၶူဝ်ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ဝႆႉ။ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း ပူႇႁဵင်သွင်ၵေႃႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မႃးတီႇတၢင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်တႄႉဝႃႈ “ၼင်ႇႁိုဝ် ၸဵမ်ၵူၼ်းၸဵမ်ဝူဝ်းတၢင်ႇၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊပႆၸၢင်ႊတႆႇ” ၼႆယဝ်ႉ။

ဝၢႆးသေတႆႇၸွမ်းၶူဝ်ယဝ်ႉ သၢႆသိုၵ်းၶဝ် ၶိုၼ်ႈၼႃႈမႃးၸူး ထုင်ႉလိၼ်ပဵင်းသုင် ဢၼ်မီးဝႆႉ သၼ်လွႆဢွၼ်ႇ ၵုင်းလွႆဢွၼ်ႇၶဝ် ပဵၼ်ၵဵၼ်ပဵၼ်ၵဵၼ်ၼၼ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ တႆႇၵႂႃႇၸွမ်းၵႄႈၵၢင် လိၼ်ႁႆႊလိၼ်ၼႃး ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ထူဝ်ႇ၊ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၶိူဝ်းၶဵဝ် လႄႈ ၶဝ်ႈၼၼ်ႉ။ ၸွမ်းတၢပ်ႈလွႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ဝႆႉ ႁင်းၵွႆး။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇလူင်းၵႂႃႇၸူးတီႈလိၼ်ပဵင်းလိၼ်တႅမ်ႇ ဢၼ်မီးပႃႇမႆႉတဵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ။ မႆႉသၵ်း ဢိၵ်ႇပႃးမႆႉလွၼ်ႉမႆႉၵႅၼ်ႇ တၢင်ႇမဵဝ်းၶဝ် သုင်ပႅၼ်ၸီးၾႃႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈသဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ငွၵ်းၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၵႄႈလွႆၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇၸိုင် တေထိုင်ထုင်ႉမေႃႇငိုၼ်း ဢၼ်ၶုတ်းလႆႈ ငိုၼ်း၊ ၶမ်း လႄႈ ၸိုၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

တူၺ်းတႄႉ လႅပ်ႈမၢၵ်ႈမီးၵုမ်ႇထူၼ်ႈလီဝႆႉသေတႃႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် မိူင်းၼႆႉ တဵတ်ႇယဵၼ်သေ လီငႅဝ်ဝႆႉ။ ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူင်ၽဵင်ႈ။ သူၼ်ႁႆႊၼႃး လႄႈ ႁိူၼ်းယေးၵေႃႈ ႁၢမ်းဝႆႉမူတ်း။ ၸွမ်းတၢင်းၵေႃႈ လိူဝ်သေ လုၵ်ႈသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ် ပႆယူႇပဵၼ်ထႅဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ၽႂ်။ မိူဝ်ႈၸမ်တေႁွတ်ႈသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ သၢႆသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႆႈႁၼ်မၢၼ်ႈဢၼ်ၾႆးမႆႈၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ ဢိၵ်ႇတင်း ပၢင်သဝ်းတပ်ႉသိုၵ်းၵဝ်ႇ ၼိုင်ႈတီႈ။ ၼႆႉၼႄဝႃႈ တီႈမၢၼ်ႈၼႆႉ သိုၵ်းၶဝ်ယၢမ်ႈၽၼ်းယၢမ်ႈယိုဝ်းၵၼ်ၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ 

မိူဝ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ထိုင်ၼွၵ်ႈဝဵင်းတွင်ႇပႅင်ႇ (ၼမ်ႉသၼ်ႇ) ၼၼ်ႉ ယင်းမီးၵူၼ်းဢဝ်ၵွင်ႈငွႆးယိုဝ်း သၢႆသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ တီႈၼၼ်ႉ မႃႉလီႈသွင်တူဝ်တၢႆ၊ ၵူၼ်းလဵင်ႉမႃႉလီႈၵေႃႉ႞ မၢတ်ႇၸဵပ်း။ မိူဝ်ႈသၢႆသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႆႈႁၼ် မႆႉလႅမ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇပၼ်တၢမ်ႇ ပၵ်းသဵပ်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉ တင်ႈသႅမ်းလူင်ဝႆႉ တီႈၶွပ်ႇဝဵင်းသႅၼ်ဝီ။ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈဢမ်ႇမီးၽီမီးၵူၼ်းသေဢိတ်း။

ၽွင်းမိူဝ်ႈလုၵ်ႈသိုၵ်းၶဝ် ၶျႃးပၢင်ယဝ်ႉ ၶုၼ်သိုၵ်းတေးလီႇ/ Lieutenant Daly ၵေႃႉပဵၼ် ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းသၢႆသိုၵ်း ၸဝ်ႈႁၢၼ်ယဵတ်ႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵူၼ်းသိုၵ်းၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ၶဝ်ႈတူၺ်းၼႂ်းဝဵင်း။ လွမ်လွမ်ႁႃတူၺ်း “ၸဝ်ႈၾႃႉ”။

ၵွၼ်ႇသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ပႆႇမႃးႁႃ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတၢင်ႇမူႇတၢင်ႇၸုမ်းမႃးႁႃၵႂႃႇ ဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်တင်း ႁေႃၶမ်း မၢၼ်းတလေးၶဝ် မႃးယႃႉမႃးတဝ်လႄႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ယွၵ်းယွႆလူႉလႅဝ်ဝႆႉမူတ်းယဝ်ႉ။

လုၵ်ႈသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် တင်ႈသုမ်ႉၶဝ် တီႈဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆၵၼ်တင်း ႁေႃသႅၼ်ဝီ။ ပဵၼ်ႁေႃၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ႁေႃၶိုၵ်ႉၶိုၵ်ႉၶၢႆးၶၢႆး။ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်း ႁိူၼ်းဢၼ်မီးၸွမ်း ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉလႄႈသင် ပႆႇလူႉပႆႇလႅဝ်လႄႈသင် ၸင်ႇႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်ႁေႃၸဝ်ႈၾႃႉ ၼႆၵွႆး။ ၶုၼ်သိုၵ်းတေးလီႇ ၼင်ႈတီႈၽိူၼ်ဢွၼ်ႇမၼ်းသေ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ တႃႇယွၼ်းႁူပ်ႉထူပ်း ၸဝ်ႈၾႃႉ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း။

မိူဝ်ႈၸဝ်ႉတႄႉ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ဢဝ်မိုဝ်ႉဢဝ်ယၢမ်းသေ ဢမ်ႇႁပ်ႉႁူပ်ႉ။ မၼ်းပွႆႇၵူၼ်းမႃးပွင်ႇၶၢဝ်ႇဝႃႈ မၼ်းဝၢင်ႇၵွမ်းသွၼ်ႈတႂ်ႈၶႄႇယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။ ဢၼ်မၼ်းပွင်ႇၶၢဝ်ႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ လႅပ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈဝႆႉလူဝ်လူဝ်။ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ် ၶႂ်ႈႁေႉႁၢမ်ႈ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် မႄႇၶႂၢၵ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းမႃးၼၼ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈႁႃၸူး ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၶဝ်ဝႆႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် တိုၼ်းဢမ်ႇယုမ်ႇၵႂၢမ်း ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း။ တိုၼ်းဢမ်ႇဢဝ်သႂ်ႇၸႂ်။ ၽိူဝ်ႇတေပွၵ်ႈဝၢႆႇသၢႆႇမိူဝ်း ၶဝ်တႅပ်းတတ်း တႃႇတေပႂ်ႉတူၺ်းထႅင်ႈ။

မိူဝ်ႈဝၼ်းထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၵူၼ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်တႆးပဵၼ်ၶၢင် ပဵၼ်ၽုင်ပဵၼ်ၵႄ လူင်းမႃးသေ ပူၼ်ႉၵႂႃႇႁိမ်း ပၢင်သဝ်းတပ်ႉသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်။ ပဵၼ်ယၢမ်းဢၼ်မိူင်းႁၢမ်းဝႆႉသေတႃႉ ၵၢတ်ႇႁႃႈဝၼ်းတႄႉ တိုၼ်းပဵၼ် တိုၼ်းၵိုၼ်းဢိုၵ်ႉဢိုၵ်ႉဝႆႉယူႇ။ လုၵ်ႈသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ထွင်ႈတူၺ်းၼႂ်းၶၢင်ႇၵၢတ်ႇ။ ၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်းၶၢႆ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၶိူဝ်းၶဵဝ် လႄႈ ၵုပ်းၽိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽိူဝ်ႇလႆႈႁၼ် ၵူၼ်းပၢႆးၶၢႆ သွၵ်းတိၼ် ဢၼ်မႃးမိူင်းၶႄႇ လႄႈ မၼ်ႈၽႅၼ်ႇ ဢၼ်မႃးမၢၼ်ႇၶျႅတ်ႈသတႃႇလႄႈ ၶဝ်တူၵ်းၸႂ်ဢၢမ်းလူင်ၵႂႃႇပႅတ်ႈ။

မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း မီးယူႇဝႆႉ ၼႂ်းႁေႃမၼ်းသေ ႁိဝ်ႈၸင်ႊတူၺ်း တၢင်းလိူၵ်ႈမၼ်း။ ၵူၼ်းမၼ်း မီးၵွင်ႈယၢမ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ လႄႈ ၵွင်ႈပရွၼ်းပႅတ်ႈ/Brown Bess ၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇၶဵင်ႇတႃႉၵၼ်လႆႈတင်း ၵွင်ႈၸၢၵ်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ မွၵ်ႈလူင် ၸိူဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႊတႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၸၢၵ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် ယူဝ်မၼ်းဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ တႃႇတေဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈယိပ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်သေ တိုၵ်းတေႃးၽူႈၶဵၼ်မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်တႄႉ သၢႆသိုၵ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃးၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇမၼ်းလီယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဝၼ်းထူၼ်ႈသၢမ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ပႆၶၢမ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁိူၼ်းလူႉႁိူၼ်းလႅဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မႃးၸူး သုမ်ႉၶုၼ်သိုၵ်းတေးလီႇၶဝ် ယူႇဝႆႉၼၼ်ႉ။

မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၼ်းႁဵတ်းပွႆးႁဵတ်းလၢမ်းသေ ႁပ်ႉတွၼ်ႈၵၼ်။ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင် တူၵ်းလူင်း တႃႇတေၸွမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မိူဝ်းထိုင်ႁိမ်းမိူင်းယႆ။ သၢႆသိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်း တေၸူဝ်းႁွင်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ် သူၼ်းႁူၺ်းလႆႈၼၼ်ႉသေ ၶဵၼ်းၵၼ်ဝႆႉ တႃႇတေၺႃးၵၼ် တီႈၼၼ်ႉ။

ၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ် လူင်းမႃးတၢင်းၸၢၼ်းၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉမႃး မၢၼ်ႈႁၢမ်း၊ ၵၢတ်ႇႁၢမ်း လႄႈ ၶူဝ်မႆႉ ဢၼ်လူႉဢၼ်လႅဝ် လၢႆလၢႆတီႈ။ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ ၁ လိူၼ်မၢတ်ႈ ၶဝ်ပူၼ်ႉမႃး ၵွင်းမူးသၢမ်သူႇ ဢၼ်တႃး ထုၼ်ၶၢဝ်ၶၢဝ်ဝႆႉ။ ပေႃးတူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လဝ်ႇဝဵင်းႁၢမ်းတီႈ႞ၼၼ်ႉ လႆႈမုင်ႈႁၼ် ပၢင်သဝ်း သုမ်ႉလၢႆလၢႆဢၼ် ၶပ်ႉယႆၵၼ်ဝႆႉ။ သၢႆသိုၵ်း မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် ဢႅတ်ႈဝၢတ်ႈ သတႅတ်ႈမႅၼ်း/ Colonel Edward Stedman လႄႈ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢေႇ ဢဵတ်ႈ ႁေးတီႇပရႅၼ်း/ A.H. Hildrebrand  ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးၽႅဝ်ထႃႈဝႆႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၽုင်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵေႃႉဢၼ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း တိုၵ်းႁေႃႈလိုပ်ႈပႅတ်ႈၼၼ်ႉ။ မၼ်းမႃးၸွမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တႃႇတေယွၼ်းဢဝ်ၶိုၼ်း ႁၢင်ႈႁေႃမိူင်းသႅၼ်ဝီ ပၼ်ၶိုၼ်းၸဝ်ႈဢူႈၾႃႉမၼ်း။ မၼ်းႁပ်ႉပၢၵ်ႇဝႆႉ တႃႇတေသႂ်ႇၶွၼ်ႇ တီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၼိုင်ႈပီႊလႂ် ၁၅,၀၀၀ ရူးပီး (ငိုၼ်းဢိၼ်းတီးယႃး) ဢမ်ႇၼၼ် ငိုၼ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၂,၆၁၀ သတႃႇလိၼ်ႇပွင်ႇ။ ပေႃးဢဝ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈတႄႉ ငိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢေႇသႄႈ။

ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းတႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေပၼ် ၼိုင်ႈပီႊလႂ် ၅၀၀ ရူးပီးၵွႆး။ ဢမ်ႇပၼ်လိူဝ်လႆႈသေပႅၵ်ႉဝႃႈၼႆ။ ဢၼ်ၵၢမ်ႇလီၼၼ်ႉတႄႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လႆႈၸႂ် လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ လၢႆးလၢတ်ႈၸႃမၼ်း။ မိူဝ်ႈ ၸေႇ ၵျွတ်ႈ သၵွတ်ႈ/ J. George Scott ၵေႃႉပဵၼ် ၵႅမ်ႁေးတီႇပရႅၼ်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ၵူၼ်းၵူႈၶႅင်ႇသွင်ၵေႃႉၼႆႉသေ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၼႆႉ “တူဝ်သုင်ၶိူင်ႇၶမ်ႉ”၊ လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ်ၵၼ်တင်း ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း သမ်ႉပဵၼ် “လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼုမ်ႇ ဢမ်ႇမီးၵွင်ႉမီးႁႅၼ်ႇသင်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူဝ်ႉၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်သေမဝ်ႇၵႃး ဢၢင်ႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇဢေႇဢေႇၵွႆးသေတႃႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဝူၼ်ႉပၼ်မၼ်း တဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ၼင်ႇႁိုဝ် တေၵေႈလိတ်ႈလႆႈ လိူင်ႈလၢဝ်း မိူင်းသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ ႁေးတိူဝ်ႇပရႅၼ်း ၸီႉသင်ႇ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်၊ ပူႇႁဵင် ႁႃႈသိပ်းၵေႃႉ ဢိၵ်ႇပႃး ၸဝ်ႈသင်ႇၶၶဝ် လႄႈတင်း ပေႃႈမၢၼ်ႈမႄႈမိူင်းၶဝ် မႃးၵုမ်ၵွင်ၵၼ် တီႈတေႃႇမေႃႈ ဢၼ်ၵၢႆႇဝႆႉမႂ်ႇမႂ်ႇ။ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း မႃးပႂ်ႉႁိုင် သၢမ်ဝၼ်းသၢမ်ၶိုၼ်း တႃႇလႆႈႁူႉငိၼ်း ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၶဝ်။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း လႆႈႁေႃၶမ်းသႅၼ်ဝီ ဢိၵ်ႇပႃး ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈ ၆,၃၀၀ လွၵ်းလၵ်း ဢၼ်မီး ၵူၼ်းမိူင်း ၁၃၅,၀၀၀ ၵေႃႉယူႇသဝ်းဝႆႉၼၼ်ႉ။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မၵ်းတတ်း ၼိုင်ႈပီႊလႂ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း တေလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ပၵ်းလုမ်းတီႈယၼ်ႇၵုင်ႇ ၂,၀၀၀ ရူးပီး ၼႆလႄႈ မၼ်းၵေႃႈ ၵႃႊလႆႈယွမ်းႁပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၾႃႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ်မၼ်းတႄႉ လႆႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢွၼ်ႇ တီႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ၵႂၢင်ႈ ၂,၂၀၀ လွၵ်းလၵ်း။ ပႃးၸဵမ် ဝဵင်းမိူင်းယႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်တွၼ်ႈလိၼ် ဢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်။ မၼ်းတႄႉ ၵႃႊလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ ၼိုင်ႈပီႊလႂ် ၁၅,၀၀၀ ရူးပီး ၼင်ႇမၼ်းယၢမ်ႈလႆႈႁပ်ႉပၢၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ။

ၵွၼ်ႇပႆႇပူတ်းပၢင်သေ မိူဝ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ယူႇထႅင်ႈလၢႆလၢႆဝၼ်း။ ၶဝ်လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ထဵင်ၵၼ်ၼၼ်ႉ “မိူၼ်တင်းလႆႈတူၺ်းပွႆးယဝ်ႉ” ဝႃႈၼႆ။ သၵွတ်ႈ ယၢမ်ႈတႅမ်ႈသႂ်ႇ ၼႂ်းလိၵ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်မၼ်းဝႃႈ “မိူဝ်ႈတႄႇတႄႉ ၶျႃးပၢင်ၶဝ် ၸႅၵ်ႇယူႇႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း ၵၸၢၵ်ႇၵၸၢႆ။ ဢမ်ႇၶဝ်ႈဢမ်ႇႁႃၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယိုင်ႈႁိုင်ယိုင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တိၵ်းတိၵ်း။ ၵမ်းလိုၼ်းမႃး မိုတ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ မိူဝ်ႈႁဝ်း ပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်လႄႈသင်၊ တွႆႇတိုင်ႈၸုမ်းသဵင်မူၼ်ႈလႄႈသင် ၶဝ်မႃးၶွၼ်ႈၵၼ်တူၺ်း ပဵၼ်ၽုင်။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇပေႃးမေႃၶဝ်ႈဢွၵ်ႇပိူၼ်ႈယင်း ပႃးမႃးၸွမ်းၵွၼ်ႇ။ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ ပႃးမႃးၸွမ်း မိူၼ်ပိူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ၶႂ်ႈႁူႉႁၼ်ယဵၼ်ႇငႄႈ မိူင်းပၢၼ်မႂ်ႇၶဝ်ထႃႈယူႇယဝ်ႉ။

ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၵေႈၶႆလႆႈ ပၼ်ႁႃလူင်ဢၼ်႞ ႁႂ်ႈပေႃးလီတေႃႇၵၼ်လႆႈ။ ႁူဝ်ၼႃႈတႆး ၸိူဝ်းဢၼ် တိုၵ်းတေႃးၵၼ်မႃး ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ မႃးၼင်ႈတေႃႇၼႃႈၵၼ်သေ ဢုပ်ႇၵုမ်တႅပ်းတတ်း တူၵ်းလူင်းၸွမ်းၼင်ႇ ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇယူႇယဝ်ႉ။ သၵွတ်ႈ တင်း ႁေးတီႇပရႅၼ်း ၵေႃႈ ၸူမ်းသိူဝ်း ဢဝ်ၵုင်ႇဢဝ်မုၼ်ၸွမ်း ၵၢၼ်သွင်ၶႃ ဢွင်ႇမၢၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယူႇ။ လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် မႃးၼင်ႈၵုမ်ၵွင် တႅပ်းတတ်းတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈ ၸွမ်းလၢႆးငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်လူင် “ၾိင်ႈပိူင်ယဵၼ်ႇငႄႈ” ပၵ်းပိူင်ၽွင်းငမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။ “ဢူၺ်းၵေႃႉ” မႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ တေႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ၶၼ်ၶၼ်ဝႆးဝႆးယဝ်ႉ ၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ် ႁႃတၢင်းတႃႇပူၼ်ႉလွတ်ႈ တႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် မႃးၽွင်းငမ်းဝႆႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇႁၼ်ထႃႈဝႆႉ။

ထႅင်ႈပီႊ႞၊ ပီႊၶရိတ်ႈ ၁၈၈၈ လိူၼ်မၢတ်ႈၼၼ်ႉ၊ ႁေးတီႇပရႅၼ်း ပဵၼ်မႃး ဢယေးပႅင်ႇ မိူင်းတႆးယဝ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ႁူပ်ႉထူပ်း ၸဝ်ႈၾႃႉၵူႊၵေႃႉသေ ပၼ်လိၵ်ႈၶေႃႈပူင် တႅင်ႇတင်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈ/ Sanad။ မၢႆမီႈၼႂ်းလိၵ်ႈၶေႃႈပူင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၼမ်သင်။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် တေဢမ်ႇၶဝ်ႈၵႅဝ်ၸွမ်း ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ၊ တတ်းသိၼ်လႆႈ ၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၽႂ်မၼ်း။ တႃႇတေတႅင်ႇတင်ႈ ၵႅမ်မိူင်းတႄႉ “တေလႆႈဢဝ် ၶေႃႈပွႆႇဝၢင်း တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၾႃႉ လၢႆလၢႆမိူင်း မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆၸိုင် ၶဝ်လႆႈၽွင်းငမ်း ၵူၼ်းမိူင်း ၼိုင်ႈလၢၼ်ႉပၢႆသၢမ်သႅၼ် ၸိူဝ်းယူႇသဝ်း ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် မိူင်းတႆး ဢၼ်ၵႂၢင်ႈ ၆၂,၅၀၀ လွၵ်းလၵ်း။ တၢင်းၵႂၢင်ႈမိူင်းတႆးၼႆႉ ၶႂ်ႈယႂ်ႇၵႂၢင်ႈလိူဝ်သေ တၢင်းၵႂၢင်ႈ မိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းဝေး ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢိတ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပႃႇမႆႉ၊ ႁႄႈ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈသွၼ်ႇပဵၼ် ၶွင်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်တႄႉ ဝႆႉၸႂ်သတ်ႉၸႃႇ သႂ်ႇၶွၼ်ႇပၼ် တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႂ်ႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈယၼ်ႇၵုင်ႇပုၼ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶဝ်ယၢမ်ႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇပၼ် ႁေႃၶမ်း မၢၼ်းတလေးၼၼ်ႉ။

ႁိူဝ်းၶမ်းလူင် ဢၼ်တၢင်ႇၽြႃးလူင်းမိူင်း တီႈၼွင်ႁၢႆးယႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တႄႇၶဝ်ႈမိူင်း။ ႁိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ယွင်ႁူၺ်ႈၵေႃႈ ၶႂ်ႈငၢႆးၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊလၢတ်ႈဝႃႈ လၢႆးတၢင်းဢၼ်ၼႆႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းထမ်းယူႇၼႆ။ ပုၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်တႄႉ လႆႈယူႇသဝ်း ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်၊ လႆႈၽွင်းငမ်း မၢၼ်ႈၽႂ်မိူင်းမၼ်း တဵမ်တီႈ။

ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် တင်းသဵင်ႈ ၽွမ်ႉၸွမ်း ၶွပ်ႇၼမ်ႉလႅၼ်လိၼ် မိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်း ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈၶေႃႈပူင် တႅင်ႇတင်ႈၶဝ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ႈ ၽွတ်ႈႁဵတ်းမူႇႁဵတ်းၸုမ်းသေ တိုၵ်းၵၼ်ၽၼ်းၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုတ်းယိုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် တင်ႈတႄႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႇတဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉမႂ်ႇ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၵေႃႇတင်ႈ ႁူင်းယႃ၊ မူၼ်ႉမႄး သဵၼ်ႈတၢင်း။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၵၢၼ်သုၵ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶဝ်လႆႈသိုပ်ႇတေႃႇ သၢႆလူမ်း တႃႇတၢင်းယၢဝ်း ၄,၀၀၀ လၵ်း။ သၢႆလူမ်းၼႆႉ တေၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇလႆႈ မေႃႇသႅင်ၶဵဝ်၊ မေႃႇသႅင်လႅင်၊ မေႃႇငိုၼ်း လႄႈ ပႃႇမႆႉ ၸိူဝ်းမီးၽၢႆႇတႂ်ႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ပႃႇမႆႉၶဝ် ၵုမ်းၵမ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၽွတ်ႈတင်ႈ “တပ်ႉသိုၵ်းပိုၼ်ႉမိူင်း” ဢမ်ႇၼၼ် တပ်ႉတႆး ဢၼ်ပႃးၵူၼ်းသိုၵ်း ၃,၀၀၀ ၼၼ်ႉ။

ပိူဝ်ႈတႃႇတေၸတ်းႁဵတ်းလႆႈ ပွႆးတႃႇပႃႇ/durbar ဢၼ်ပဵၼ်ပၢင်ပွႆးၸဝ်ႈၶဝ်ၶုၼ်ၶဝ် ၵူႊတီႈၵူႊတၢင်း ႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ဝုၼ်ႇသျိၼ်ႇတေႃႇမင်းၵျီး  ၶရွတ်ႈဝဵတ်ႈ လႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်း သၢမ်ပီႊ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင် ၸင်ႇလုၵ်ႉသႅၼ်ဝီ လူင်းမႃးထိုင် ပွႆးတႃႇပႃႇ တီႈတပ်ႉသတႅတ်ႈမႅၼ်းၼၼ်ႉ။ တပ်ႉသတႅတ်ႈမႅၼ်းၼႆႉ မီးတီႈမိူင်းသွၵ်ႇ။ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈ ၽူႈၵွၼ်းသၢႆသိုၵ်း မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင် သတႅတ်ႈမႅၼ်း တၢင်ႇၸိုဝ်ႈတပ်ႉဝႆႉ။

ဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉ ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉတႄႉ တေဢမ်ႇပေႃး ႁၢင်ႊလီ ၵႃႊႁိုဝ်။ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၼႆႉ ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇတေႃႇ ၽၢႆႇဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၵႂၢင်ႈသေတႃႉ တၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်းတႄႉ ယၢဝ်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ၼၢႆးသုမ်ႇၽိူၵ်ႇသုၵ်ႇလုၵ်ႇသွၵ်ႇလွၵ်ႇဝႆႉ ၵႄႈၵၢင်သၼ်လွႆသွမ်ႇသူဝ်ႇႁူဝ်ႇသႃႇႁႃႇၼၼ်ႉ။ တပ်ႉယေႃးမုၼ် ဢၼ်ပႃးၵူၼ်းသိုၵ်းတႆးၼၼ်ႉ ပႂ်ႉႁပ်ႉတွၼ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႆးၶဝ် တီႈၽင်ႇၼွင်ႁၢႆးယႃႈ။

ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၸိူဝ်းဢၼ်ၼုင်ႈမႃး ၵူၼ်ႁူင်ႇယူင်ႉလူင်ၶဝ် သႅၼ်းဢၼ်ၶႅမ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းဝႆႉ တေႉတေႉ။ ၶဝ်တင်းသဵင်ႈ တေမီး သၢမ်သိပ်းသၢမ်ၵေႃႉသေတႃႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ပႃးမႃး ၵူၼ်းၸွမ်းလင် ပဵၼ်ၽုင်ပဵၼ်ၵႄၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၵမ်ႈဢေႇၵွႆး။ ၸိူဝ်းၶဝ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ၸိူဝ်းလႆႈၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ တေမီး မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႄႈ မိူင်းသီႇပေႃႉ။ တၢင်းပွတ်းဢွၵ်ႇတႄႉ မီးမိူင်းၵဵင်းတုင်။ တၢင်းပွတ်းၸၢၼ်းတႄႉ မီး မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ လႄႈ မိူင်းၼၢႆး။ ၼႂ်းၶႅၵ်ႇၸိူဝ်း မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈပွႆးတႃႇပႃႇၼၼ်ႉ တေပႃး ၶုၼ်ထၢၼ်ႈတႂ်ႈၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ မျူဝ်ႉၸႃးၶဝ် ပူႇႁဵင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ မွၵ်ႈႁႃႈသိပ်းၵေႃႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈႁိူၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ မိူင်း႞ ၼႂ်းမိူင်းတႆးသေ မၼ်းႁွင်ႉမႃး သိုၵ်းႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၁၇၄ ၵေႃႉ၊ ၽူႈမၢႆ ပႅတ်ႇၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းလဵင်ႉၸၢင်ႉ သီႇၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းလဵင်ႉမႃႉ သီႇၵေႃႉ၊ မျူဝ်ႉၸႃး သၢမ်ၵေႃႉ၊ ၶုၼ်ၽွင်း သၢမ်ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းၵင်ႈၸွင်ႈပၼ် သွင်ၵေႃႉ၊ ၶုၼ်ၽၢႆႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇ သွင်ၵေႃႉ၊ ၵႅမ်ၶုၼ်ၽွင်း သီႇၵေႃႉ၊ ၽူႈမၢႆၽၢႆႇတတ်းသိၼ် ၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ ၶုၼ်ၽၢႆႇၵဵပ်းငိုၼ်းမႂ် ၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ ၶုၼ်ၽၢႆႇငိုၼ်းတွင်း ၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၽၢႆႇၼႂ်း ၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ ၶုၼ်ၵွၼ်းၶွၵ်ႈၶင် ၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းထိင်းၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵူၼ်းတေႃႉၶူဝ်းၶွင် ၶဝ် ၸုမ်း႞။ တႃႇတေၾၢႆးလႆႈ ႁိူဝ်းၶမ်းလူင် ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႊၼူၵ်ႉႁၢင်းသႃႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ ယွင်ႁူၺ်ႈ လႆႈဝႆႉၵူၼ်းႁူၵ်းသိပ်းၵေႃႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈဝၼ်းပွႆးတႃႇပႃႇတႄႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ ယိမ်ပၼ် ႁိူဝ်းႁၢင်ႊၼူၵ်ႉႁၢင်းသႃႇ တႃႇဢယေးပႅင်ႇ ႁေးတီႇပရႅၼ်း ၶီႇ ႁႂ်ႈမီးၼႃႈမီးတႃ ၽၢႆႇၼႃႈ ဝုၼ်ႇသျိၼ်ႇတေႃႇမင်းၵျီး ၶရွတ်ႈဝဵတ်ႈ ၵေႃႉဢၼ်လုၵ်ႉယၼ်ႇၵုင်ႇမႃးၼၼ်ႉ။ ယွၼ်ႉ ဢယေးပႅင်ႇ ၶီႇႁိူဝ်းလူင်ၶဝ်ႈမႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶပ်ႉမၢႆမၼ်း ႁိုင်ၵႂႃႇဢိတ်း႞။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၵူၼ်းၶဝ်ႈပွႆးၶဝ် လႆႈငိၼ်း သဵင်ၵွင်မွင်းသႅင်ႇသေ လႆႈႁၼ် ႁိူဝ်းၶမ်းလူင် ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းၵႄႈ ၼၢႆးသုမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ သိူၵ်ႈတီႈၽင်ႇၼမ်ႉ။ ႁေးတီႇပရႅၼ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၼိူဝ်ၽင်ႇၼွင်။

ၶပ်ႉမၢႆ ပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ တီႈတေႃႇမေႃႈလူင် ဢၼ်ၵၢႆႇဝႆႉ တီႈပၢင်ႇၵႂၢင်ႈလူင် ၽၢႆႇၼႃႈ တပ်ႉသတႅတ်ႈမႅၼ်း။ ၼႂ်းတေႃႇမေႃႈလူင်ၼၼ်ႉ ၶရွတ်ႈဝဵတ်ႈ ၸွမ်းတူင်ႉတၵ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ။ မၼ်းတူၵ်ႇလၢတ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ဝႃႈ ၵၢၼ်သႂ်ႇၶွၼ်ႇၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈၵႃႊႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ။ ၵၢၼ်သႂ်ႇၶွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၵမ်ႉၸွႆႈ တပ်ႉဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ပၵ်းဝႆႉ တီႈမိူင်းတႆးလႄႈ ပဵၼ် “ၽွၼ်းလီတႃႇၶဝ်” ၵွႆးဝႃႈၼႆ။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢွၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ၵၢဝ်ႇၵိၼ်ႇ ႁႂ်ႈမီးသတ်ႉၸႃႇတေႃႇ ၼၢင်းၾႃႉလူင် ဝိၵ်ႈထူဝ်းရီးယႃးၼၼ်ႉ။

မဵဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ် လီၸႂ်သဵင်ႈသေတႃႉ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃႁဵတ်း တူဝ်ထူပ်းတႃႁၼ် လူင်းမိုဝ်းလႄႈ ယိူၼ်ႉႁေ ႁဵတ်းၸွမ်းယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈ မၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ငမ်းယဵၼ်မႃး။ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ ႁေႃၶမ်းလူင် ဢၼ်မီးသီႇႁွင်ႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈသၢဝ်မႂ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ်လၢၼ်ယိင်း မျူဝ်ႉၸႃး မိူင်းယေႃၵေႃႈ ပႂ်ႉထႃႈမၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း တႃႇတေၵေႃႇတင်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်မႂ်ႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႊပူၵ်းပွင်ပၼ်လႆႈ ၵူၼ်းမိူင်းမၼ်း။ မိူဝ်ႈထိုင်ၵမ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၽၢႆႇၼႃႈသေ ၵၢဝ်ႇၵိၼ်ႇ တႃႇမီးသတ်ႉၸႃႇတေႃႇ ၼၢင်းၾႃႉလူင် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ။

--------

ၸွင်ႈပဝ်းငဝ်းႁေႃ/The White Umbrella (3rd Edition 2017)

လွင်ႈၼၢင်းယိင်းၵေႃႉ႞ ၸိုၼ်ႇႁတ်းၶတ်းတႃႉ တႃႇလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႊ

Patricia W. Elliot တႅမ်ႈသေ ၶုၼ်ယုင်းၶဵဝ် ပိၼ်ႇတႅမ်ႈပဵၼ်လိၵ်ႈတႆး